Almennt um garnaveiki:
Ítarefni:
Garnaveiki er ólæknandi smitsjúkdómur, sem leggst á öll jórturdýr: sauðfé og geitur, nautgripi og hreindýr. Orsökin er lífseig baktería af berklaflokki (Mycobacterium paratuberculosis). Hún veldur bólgum í mjógörn og oft einnig í langa, ristli og lifur. Sýklarnir berast út með saurnum og geta lifað 1- 1 ½ ár í óhreinindum og pollum umhverfis gripahús, við afréttargirðingar, í sláturúrgangi og í líffærum skepna sem drepast út um haga. Sýking verður um munn með saurmenguðu fóðri og vatni. Meðgöngutími í fé er 1-2 ár eða lengri. Tvisvar sinnum hefur garnaveiki þó fundist í haustlömbum, 6 mánaða gömlum. Meðgöngutími í kúm er 2 ½ ár eða lengri. Dæmi eru um gamlar ær (7 og 9 vetra) og gamlar kýr (14v og 18v), sem smituðust á 1. ári, en urðu fyrst garnaveikar er þær fóru að fella af vegna elli og höfðu trúlega dreift smiti annað kastið langa ævi. Meðfædd mótstaða er mismikil. Bólusetning og meðfædd mótstaða geta dregið á langinn að veikin komi fram. Ekki hefur þótt nauðsynlegt að bólusetja kýr hérlendis. Með reglulegum blóðprófum á kúm er hægt að halda veikinni í skefjum. Þegar garnaveiki kemur upp í nýrri hjörð, þarf að bregðast strax við. Tjón af þessari veiki var gífurlegt áður en bólusetning varð skylda á sýktum svæðum árið 1966. Allt að 40% af fullorðnu ásetningsfé dó úr veikinni árlega, þar sem tjón var mest. Sagan Garnaveiki barst frá Þýskalandi árið 1933 við innflutning á 20 karakúlkindum. Þeim var dreift til 14 staða um allt land, eftir aðeins 2ja mánaða einangrun. ,,Góð” heilbrigðisvottorð fylgdu fénu og menn trúðu á þau. Veikin kom upp á 5 bæjum og breiddist út þaðan frá einum stað sunnan lands, öðrum norðanlands og þremur eystra: Hæl í Hrepp, Hólum í Hjaltadal, Krossavík í Vopnafirði, Útnyrðingsstöðum á Völlum, og Þverhamri í Breiðdal. Með sama fé barst til landsins votamæði, þurramæði og visna (Karakúlpestir). Tjónið varð gríðarlegt. Förgun á öllu fé á sýktum svæðum frá Jökulsá á Fjöllum, vestur og suður og austur um til Mýrdalssands dugði til að uppræta mæðiveikina en ekki garnaveikina. Hún barst í nautgripi, sem sýktu svo nýjan fjárstofn. Einkenni Hægfara vanþrif, skituköst og sútarsvipur. Í bólusettu fé, sem gengur með smit, ber minna á skituköstum. Best er að fylgjast með þrifum(vigta) til að finna smitbera. Þar sem veikin kemur upp, getur verið margt um ,,heilbrigða” smitbera. Dæmi eru um 25 garnaveiki-smitbera í 100 kindum frá sama bæ. Enginn sá merki veikinnar fyrir slátrun. Þegar farið er innan í kind eða opnað með gát í hægri nára upp við hrygg og magálnum flett frá, kemur mjógörnin í ljós neðan til en langinn upp við hrygg. Þegar garnaveiki er að byrja sést bólga aftast í mjógörn við langann. Görnin verður grá og þykk á kafla, svo að saurinn sést ekki í gegn. Eitlar við langa, en þó einkum í garnahengi, stækka, verða móleitir og rakafullir, en grána og minnka á löngum tíma. Slímhúðin þykknar mjög og görnin leggst í fellingar, barkamyndun, sogæðabólga verður áberandi utan á bólginni görninni. Görnin rekst ekki eðlilega. Bólgan breiðist loks um alla mjógörnina samfellt, stundum frá langa til vinstrar og ristils. Stöku sinnum er görn í veikri kind lítt bólgin. Þá þarf að leita að sýklunum í smásjá. Greining Ræktun sýklanna er óraunhæf. Sýklarnir sjást í smásjá eftir sérstaka sýklalitun á slími úr saur eða slímhúð. Þeir litast rauðir. Sýklarnir skiljast ekki út jafnt og þétt heldur í gusum. Þurft getur að lita oftar en einu sinni. Blóðpróf, sem mæla mótefni gegn sýklunum er önnur greiningaraðferð. Prófið er ónákvæmt, hentar betur sem hjarðpróf en einstaklingspróf. Blóðpróf er ónothæft á bólusett fé nema til að kanna bólusetningarárangur. Það greinir ekki á milli mótefna, sem myndast við bólusetningu og mótefna frá sýkingu með bakteríunni. Garnaveikistilfellum á býlum frá 1998 til 2007 má sjá hér.Bólusetning Það hefur komið í ljós, að vinna má bug á garnaveikinni. Aðalvörnin er bólusetning. Bóluefnið er framleitt á Keldum og mjög vel virkt. Bólusetningin er vandasöm og bóluefnið er hættulegt efni að vinna með. Ein góð bólusetning í tæka tíð gefur ævilanga vörn, og þrifaleg umgengni styrkir hana. Seint framkvæmd bólusetning getur framkallað “heilbrigða” smitbera, falið veikina og tryggt að hún viðhelst árum saman. Lömbin fá mótefni úr broddi vel bólusettrar móður. Þau mótefni endast fram í september. Eftir það eru lömbin líklega óvarin gegn smiti frá móður og umhverfi og geta smitast af smitberum í hjörðinni. Það er því mikilvægasta varnaraðgerðin gegn veikinni að bólusetja snemma. Árangur Reynslan hefur sýnt, að það er hægt að útrýma garnaveiki, en það er líka auðvelt að glutra niður því sem áunnist hefur. Nú, þegar við blasir að héraðsdýralæknum verði fækkað verulega er enn brýnna en áður, að sveitarstjórnir komi til aðstoðar og hafi frumkvæði. Veikin hefur verið upprætt á eftirtöldum svæðum: Vestfirðir sunnan Djúps, Miðfjarðarhólf frá Hrútafirði að Hvammstanga, Skjálfandahóf milli Fljóts og Jökulsár í Öxarfirði, allt Austurland frá Melrakkasléttu að Berufjarðarbotni og Eyjafjallahólf milli Jökulsár á Sólheimasandi að Markarfljóti. Garnaveiki hefur aldrei fundist í A-Skaft vestan Kolgrímu, aldrei í Öræfum eða í V-Skaftafellssýslu, ekki heldur norðan Laxárdalsheiðar í Dalasýslu og Strandasýslu eða á Vestfjarðakjálka norðan Djúps og sunnan Þorskafjarðar, aldrei í Mývatnssveit, ekki heldur í Grímsey eða Vestmannaeyjum. Næstu svæði, sem hreinsa má, gætu verið Snæfellsnes vestan línu og Dalahólf nyrðra til Gilsfjarðar. Bændur vestan Skjálfandafljóts og austan Eyjafjarðar hafa nú ákveðið að stefna að því sama.á sínu svæði. Einstakir bændur, sem öryggis vegna vilja láta bólusetja áfram, fá að gera það. Horfur Ef veikin er til staðar getur hún birst, fáum árum eftir að bólusetningu er hætt, þótt enginn eða fáir verði hennar varir meðan bólusett er. Ef garnaveiki hefur fundist eða leynist í nautgripum, getur veikin borist frá þeim í sauðfé á sömu bæjum. Á einu litlu varnarsvæði (Vatnsnesi) kom garnaveiki aftur eftir að hætt var að bólusetja. Þar varð mikið tjón á einum bæ og veikin fannst líka á öðrum bæ. Bólusetning hafði dulið veikina. Fyrst eftir að bólusetning er aflögð, vex hætta vegna smitefna, sem flutt eru inn á slík svæði í gáleysi og kæruleysi t.d. með heyi, tækjum, gripaflutningabílum, hestakerrum, sem sauðfé hefur verið flutt í, og með óhreinum skófatnaði góðra gesta o.fl. Engir gera það betur en heimamenn hver hjá sér og aðrir sem til þess eru settir sérstaklega. Sveitarstjórn þyrfti að virkja búfjáreftirlitsmenn eða skipa fulltrúa eða nefnd úr hópi heimamanna í samráði við Matvælastofnun og héraðsdýralækna, eins konar heilbrigðisfulltrúa eða heilbrigðisnefnd dýra, héraðsdýralæknum til aðstoðar við framkvæmd varnaraðgerða. Ávinningur við að geta hætt bólusetningu er mikill bæði í kostnaði við bólusetningu sem ekki þarf lengur að borga, minni skemmdum á afurðum, betri meðferð á skepnunum. Hætta er úr sögunni fyrir bólusetningarmenn, sem geta skaðað sig varanlega af slysni og vangá við stungu af bólusetningarnál, ef þeir vanrækja að leita læknis strax. Og ekki má gleyma frelsinu, sem fæst til viðskipta með lífgripi, hey og tæki, sem er allt illa séð meðan veikin er á svæðinu. Nokkur atriði, sem gætu stuðlað að útrýmingu garnaveiki:
1. Sveitarstjórn (sveitarstjórnir) hafi frumkvæði að því að gera áætlun um útrýmingu garnaveiki á svæðinu í samráði við héraðsdýralækni og skipi heilbrigðisfulltrúa eða nefnd í samráði við hann, sem aðstoði stjórnvöld við baráttuna gegn garnaveiki og ef til vill. fleiri smitsjúkdómum.
2. Verkefni, sem slík nefnd gæti aðstoðað við, eru m.a.: Safna að hausti upplýsingum um alla, sem eru með sauðfé á svæðinu og fjölda ásetningslamba. Fylgjast með því, að bólusett sé sem allra fyrst á bæjum í smithættu og alls staðar fyrir áramót. Ekkert lamb verði útundan. Fylgst sé með heimtum á fé og framkvæmd bólusetningar o.fl. varnaraðgerða. Hlutast til um aukasmölun fjár, ef þarf. Eyðing á vanþrifafé í sláturhúsi eða í sérstakri lógun og sýnataka úr því án kostnaðar fyrir eigendur. Vöktun og ráðleggingar um varnir svæðisins gegn aðflutningi á smitmenguðum tækjum, heyi, varningi, flutningstækjum o.fl.. Fræðslufundir fyrir sveitarstjórnir og almenning.
3. Velja skal ásetningslömb snemma hausts. Bólusetja skal ásetningslömbin sem allra fyrst (í réttum, ef unnt er) og merkja þau jafnharðan ef þarf, taka þau frá fullorðna fénu, setja þau á tún, sem jórturdýrum hefur ekki verið beitt á að vorinu, taka þau svo í hreinar stíur án snertingar við óhreinindi frá fullorðnu fé og tryggja þrifalega umgengni um hey og vatn.
4. Síðheimt lömb skal bólusetja strax. Rétt er á garnaveikibæ að farga þeim næsta haust. Ekki sleppa neinu lambi við bólusetningu. Aðeins skal velja til ásetnings undan hraustum mæðrum.
5. Blóðprófa þarf allar kýr á bæjum þar sem hefur borið á veikinni í sauðfé eða nautgripum eða geitum, svo að ekki verði áföll eins og forðum, þegar nautgripir smituðu féð.
6. Forðist hýsingu á aðkomufé yfir nótt eða lengur. Forðist viðskipti með jórturdýr án leyfis, á svæðum þar sem garnaveiki er. Varist aðkaup á lífgripum, heyi, tækjum og samnýtingu tækja.
Sigurður Sigurðarson dýralæknir - 31 mars 2008
Skýrsla um áhættugreiningu vegna garnaveiki í nautgripum Gefin hefur verið út skýrsla um áhættugreiningu vegna garnaveiki í nautgripum. Hún er afrakstur nefndar sem skipuð var af ráðuneytinu þann 6. febrúar og falið að leggja mat á þá hættu sem nautgripum stafar af garnaveiki og leggja fram tillögur um varnaraðgerðir. Í skýrslunni er ítarleg umfjöllun um orsök og eðli garnaveiki, greiningu og varnir. Einnig er fjallað um útbreiðslu veikinnar og afleiðingar. Lagt er fram mat á líkum á smitdreifingu, líkum á greiningu og afleiðingum veikinnar. Að lokum eru núverandi varnaraðgerðir metnar og settar fram tillögur um breytingar á þeim. Nefndin álítur að bæta þurfi eftirlit með garnaveiki heima á búum og auka sýnatökur úr gripum sem lógað er heima vegna sjúkdóma eða vanþrifa. Hún leggur til að komið verði á fót sérstökum sjóði vegna rannsókna á sýnum sem tekin eru vegna gruns um garnaveiki og sýna úr skepnum sem lógað er heima. Nefndin telur að eftirlit með garnaveiki í sláturhúsum þurfi líka að bæta. Lagt er til að fræðsla um sjúkdóminn sé aukin, og skráningu á sjúkdómum og rannsóknarniðurstöðum komið í betra horf. Að mati nefndarinnar þarf að gera reglur um flutning nautgripa skýrari. Við mat á áhættu vegna flutninga, ætti að leggja áherslu á heimildir um sjúkdómastöðu viðkomandi búa, sem og aðstæður og smitvarnaráðstafanir á þeim.
Ítarefni
 |
Skýrsla um áhættugreiningu vegna garnaveiki í nautgripum |
|
Listi yfir garnaveikistilfelli á búum 2001-2012 |