gin og klaufaveiki

SJÚKDÓMAR - GIN- OG KLAUFAVEIKI

ORSÖK

Smitefni

Sjúkdómnum veldur veira sem tilheyrir fjöldskyldunni Picornaviridae og ættkvíslinni Aphtovirus. Sjö mismunandi sermigerðir eru þekktar: A, O, C, SAT1, SAT2, SAT3, Asia1

Viðnámseiginleikar

Hitastig: Þolir kælingu og frystingu. Þolir ekki hitastig hærra en 50°C.
Sýrustig: Þolir ekki pH < 6.0 eða >9.0
Sótthreinsiefni: Þolir ekki natríum hydroxíð (2%), natríum karbonat (4%) og sítrónusýru. Þolir joð, fjörgild ammoníum sambönd, hypoklóríð og fenol, sérstaklega ef lífræn efni eru til staðar.
Þol: Veiran getur viðhaldist virk í eitlum og beinmerg við hlutlaust sýrustig en eyðilagst í vöðvum þegar sýrustig fer niður fyrir 6.0 eftir dauðastirðnun (rigor mortis). Hún getur viðhaldist virk í fóðri og umhverfi allt að einum mánuði, háð hita- og sýrustigi.

FARALDSFRÆÐI

Mjög smitandi
Miklar efnahagslegar afleiðingar
Lág dánartíðni í fullorðnum dýrum
Oft há dánartíðni í ungum dýrum vegna bólgu í hjartavöðva

Móttækilegar dýrategundir

Nautgripir, sauðfé, geitur, vilt jórturdýr og svín

Smitdreifing

Bein eða óbein snerting
Lifandi smitberar
Ólífrænir smitberar
Berst í lofti

Smituppspretta

Smituð dýr á meðgöngutíma veikinnar og dýr með sýnileg einkenni veikinnar
Andardráttur, munnvatn, saur og þvag; mjólk og sæði (allt að fjórum dögum áður en sýnileg einkenni koma fram)
Kjöt og aðrar afurðir með sýrustig yfir 6
Smitberar: Aðallega nautgripir, sem hafa nýlega haft veikina og bólusett dýr sem hafa smitast. Veiran getur leynst virk í koki nautgripa í allt að 30 mánuði og 9 mánuði í sauðfé.

Útbreiðsla

Gin- og klaufaveiki er landlæg í hluta af Asíu, Afríku, Mið-Austurlöndum og Suður-Ameríku. Stakir faraldrar koma upp á svæðum þar sem veikin er ekki landlæg.

Upplýsingar um stöðu landa m.t.t. gin- og klaufaveiki, hjá OIE og WHO.

SJÚKDÓMSGREINING

Meðgöngutími er 2-14 dagar.

Klínisk einkenni

Nautgripir

Hiti, lystarleysi, skjálfti, minni nyt í 2-3 daga, síðan smella saman vörum, gnísta tönnum, slefa, haltra, stappa eða sparka vegna blaðra á slímhimnu í kinnum og nösum, og/eða á milli klaufa og á krónrönd
Bati oftast innan 8-15 daga
Fylgikvillar: Sár á tungu, sýking í sárum, aflögun klaufa, júgurbólga og viðvarandi minni nyt, hjartavöðvabólga, fósturlát, kálfadauði, hor, tap á eðlilegri stjórnun líkamshita

Sauðfé og geitur

Vefjaskemmdir ekki jafn sýnilegar og hjá nautgripum. Blöðrur á fótum geta verið til staðar án einkenna. Sár á tannholdi. Minni nyt. Hærri dánartíðni meðal lamba.

Svín

Vefjaskemmdir á fótum geta orðið alvarlegar, sér í lagi hjá svínum sem ganga á steinsteyptu gólfi. Hærri dánartíðni meðal smágrísa.

Myndir af einkennum: svín nautgripur kind

Meinafræðilegar breytingar

Blöðrur og bólur á tungu, tannholdi, góm, kinnum, vörum, nasavængjum, snoppu, spenum, júgri, krónrönd, á milli klaufa og á lagklaufum
Eftir dauða geta fundist skemmdir á slímhimnu vambar og í hjartavöðva, sér í lagi hjá ungum dýrum

Mismunagreining

Sjúkdómar sem ekki er hægt að aðgreina frá gin- og klaufaveiki, á einkennum einum saman

Munnblöðrubólga í svínum (vesicular stomatitis)
Svínafár (swine vesicular diseae)
Blöðruþot í svínum (vesicular exanthema of swine)

Sjúkdómar með svipuð einkenni og gin- og klaufaveiki

Nautapest (rinderpest)
Smitandi slímhúðarpest (mucosal disease)
Smitandi barkabólga í nautgripum (infectious bovine rhinotracheitis)
Blátunga (bluetongue)
Bovine mammilitis
Bovine papular stomatitis
Smitandi slímhúðarpest í nautgripum (bovine virus diarrhoea)

GREININGARAÐFERÐIR OG SÝNATÖKUR

Aðferðir

Greining veiru

ELISA
Complement fixation test
Einangrun veiru: Sáning í frumurækt, sáning í mýs

Ónæmispróf

ELISA
Virus neutralisation test

Sýni

Vefjasýni (1 g) af ósprunginni eða nýlega sprunginni blöðru. Þekjufrumusýni skal kælt og haldið köldu, og flutt í legi með sýrustig á milli 7.2 og 7.4.
Vökva úr koki eða vélinda skal safnað með “probang” og sýnin fryst án tafar niður fyrir –40°C.

VARNIR OG VIÐBRÖGÐ

Smitvarnir

Verndun ósmitaðra svæða, með landamæraeftirliti og vöktun.
Slátrun á smituðum dýrum, dýrum sem hafa haft veikina og dýrum sem hugsanlega geta verið smituð vegna sambands við smituð dýr.
Sótthreinsun staða og allra tækja og tóla sem geta hugsanlega borið smitið.
Eyðing hræja, úrgangs og afurða móttækilegra dýra á smituðu svæði.
Takmarkanir á flutningi búfjár, búfjárafurða, fólks, tækja o.s.frv. til og frá smituðum svæðum.