SJÚKDÓMAR - LUNGNAFÁR Í MINKUM
Orsök
Um er að ræða sjúkdóm af völdum bakteríunnar Pseudomonas aeroginosa. Sjúkdómurinn hefur komið upp öðru hvoru á minkabúum hérlendis allt frá upphafi minkaræktarinnar og oft valdið miklu tjóni. Vegna þess hve hastarlegur hann getur verið hefur hann verið nefndur lungnafár á íslensku.
Einkenni sýkilsins
Pseudomonas aeroginosa bakterían er svokallaður tækifærissýkill. Bakterían finnst alls staðar í umhverfi dýranna, í jarðvegi, rotnandi jurtaleifum, vatni og hugsanlega í fóðrinu. Við vissar aðstæður getur hún valdið sýkingum og ef smit magnast upp getur sjúkdómurinn farið sem eldur um sinu. Sjúkdómurinn kemur helst upp á haustin þegar mikill raki er í lofti og stillur. Bakterían veldur blæðandi lungnabólgu. Lungun verða mjög blóðþrungin og dökkrauð. Við smásjárskoðun sést mjög mikið af bakteríum í lungnavefnum. Á þessum árstíma er oft mjög þétt á dýrunum og dreifast bakteríurnar auðveldlega á milli dýra með andrúmsloftinu enda er sjúkdómurinn bráðsmitandi. Dýrin snöggdrepast og úr vitum vætlar yfirleitt blóð.
Í mönnum er Pseudomonas dæmigerður tækifærisssýkill og veldur helst sýkingum, þvagfæra- eða öndunarfærasýkingum, í ónæmisbældum einstaklingum eða fólki með einhverja undirliggjandi sjúkdóma. Á sjúkrastofnunum getur hún valdið ígerðum í brunasárum og legusárum. Sýkingar af völdum Pseudamonas eru oft mjög erfiðar viðfangs sökum hæfileika bakteríunnar til þess að mynda ónæmi gegn sýklalyfjum og þol gegn ýmsum sótthreinsiefnum.
Hvað er til ráða
Þegar lungnafár af völdum Pseudomonas greininst á minkabúi er mjög erfitt að segja fyrir um hvernig sjúkdómurinn þróast. Oftast greinast örfá dýr til þess að byrja með. Síðan geta aðstæður breyst þannig að ekki verður frekara tjón. Oftar en ekki magnast þó sjúkdómurinn upp og veldur stórtjóni. Bændum er alltaf bent á að best sé að bregðast við með því að framleiða bóluefni úr þeim stofni sem greinist á staðnum. Þeir hafa þó oft verið tregir til að grípa til bólusetningar enda meira en að segja það að bólusetja fleiri þúsund dýr á örfáum dögum. Hafa verið uppi háværar raddir um að til þurfi að vera sýklalyf til þess að bregðast við sýkingunni. Það er skiljanlegt að þegar menn standa frammi fyrir fári af þeirri stærðargráðu sem hér um ræðir en það er mikilvægt að menn geri sér grein fyrir því að það er engin lausn þegar til lengri tíma er litið. Bakterían sem veldur lungnafári er mjög erfið viðfangs. Hún er mjög oft ónæm gagnvart algengustu sýklalyfjum og þess vegna kemur lyfjagjöf oft að takmörkuðum notum þó svo að hún geti í sumum tilvikum hægt eitthvað á útbreiðslunni. Bakterían hefur náttúrulegt ónæmi gegn penicillin lyfjum og einstaka hæfileika til þess að þróa með sér ónæmi gegn öðrum sýklalyfjum. Hún getur tekið upp erfðavísa fyrir ónæmi frá öðrum bakteríum. Oft eru stofnar þessarar bakteríu það sem kallaðir er fjölónæmir, þ.e. ónæmir gegn mörgum mismunandi fúkkalyfjum. Það sem er þó hvað alvarlegast er að ónæmiserfðavísar Pseudomonas baktería geta hugsanlega flust yfir í aðrar bakteríur, skyldar jafnt sem óskyldar, þar á meðal ýmsa aðra sjúkdómsvalda í mönnum og dýrum. Vaxandi ónæmi sýkla gegn sýklalyfjum er ein alvarlegasta heilsuvá í heiminum í dag. Ein skýring á útbreiðslu ónæmis er mikil notkun sýklalyfja og þess vegna ber að forðast slíka notkun ef önnur úrræði eru fyrir hendi.
Hvað varðar lungnafárið eru til önnur úrræði en sýklalyfjagjöf. Bólusetning hefur reynst mjög vel til þess að koma í veg fyrir sjúkdóminn. Oft gripið til þess ráðs að framleiða bóluefni gegn þeim stofni bakteríunnar sem veldur sjúkdómnum hverju sinni. Á Keldum var framleitt bóluefni gegn stofninum sem olli fárinu á Syðra Skörðugili í Skagafirði í október 2009 og tæpri viku eftir bólusetningu hafði nær alveg tekið fyrir dauðsföll í bólusettum dýrum. Gallinn er samt sá að það tekur tíma að framleiða bóluefnið og svo tekur einnig nokkurn tíma áður en full virkni kemur fram. Best er því að bólusetja minkastofninn fyrirbyggjandi um mitt sumar eins og gert er víða erlendis. Í mínum huga er ekki vafamál að bændur ættu að íhuga alvarlega að taka upp slíka bólusetningu, sérstaklega á svæðum þar sem lungnafárið hefur komið upp nær árlega undanfarin ár eins og í Skagafirðinum. Á Tilraunanstöðinni að Keldum er til safn Pseudomonas stofna sem valdið hafa lungnafári í minkum hér á landi. Ætti okkur því ekki að verða skotaskuld úr því að framleiða slíkt bóluefni ef minkabændur óska eftir því. Eins gæti komið til greina að flytja inn bóluefni erlendis frá.
Eggert Gunnarsson, dýralæknir