English
Fara á forsíðu
Text
SJÚKDÓMAR - RIÐUVEIKI
Riðuveiki er arfbundinn smitsjúkdómur í sauðfé og geitum, langvinnur og ólæknandi. Hún veldur svampkenndum hrörnunarskemmdum í heila og mænu. Flestar kindur, sem veikjast eru 1½-5 ára. Dæmi eru þó um riðu í 7 mánaða gömlu lambi og 14 vetra á. Smitefnið er hvorki baktería né veira heldur protein, nefnt PRÍON eða PrP sem hefur breytt lögun og við það orðið sjúklegt og fádæma lífseigt, þolir langa suðu og flest sótthreinsiefni nema klór. Heilbrigt príon myndast í flestum vefjum dýra og er bundið við yfirborð fruma í líkamanum. Riðupríónið, sem komist hefur í líkama kindar, oftast um munn, aflagar eftir sinni sjúklegu gerð, heilbrigt príón, sem það mætir í líkamanum, og það aflagar svo önnur. Þannig fjölgar smitefninu með vaxandi hraða, fyrst í eitlavef, svo í heila og mænu og skemmdirnar þar framkalla einkennin. Kindur geta gengið með riðu langa ævi án þess að hún komi fram. Oftast er þó kindin veik í mánuði áður en hún deyr, sjaldan þó lengur en eitt ár. Veikin leiðir kindina stundum til dauða á fáum vikum, eða á skemmri tíma. Riðubreytingar sjást stundum í kindum, sem finnast dauðar. Veikin virðist geta legið niðri í mótstöðumiklu fé á sama bæ í 1-3 kynslóðir kinda, 10 ár eða lengur, jafnvel allt að 20 árum. Hún virðist geymast í umhverfinu í meira en áratug og getur komið upp á sama bæ oftar en einu sinni. Ekki er vitað hvaða kraftar gera heilbrigt príon-protein að smitefni. Máske hefur efnasamsetning fóðurs áhrif. Hey á bæjum þar sem riða kemur oft upp virðist vera ríkara af járni og snauðara af mangan en hey frá bæjum á sama svæði þar sem riða hefur aldrei fundist. Riða hefur aldrei fundist í geitum hér á landi en er vel þekkt í geitum erlendis. Riðueinkenni sáust á hreindýrum, sem gengu með riðufé á Austurlandi, en sýni náðust ekki til að ganga úr skugga um riðu. Hægt hefur verið að sýkja ýmis smádýr af riðu, einnig ketti, en ekki hross eða hunda.

Mismunandi arfgerðir

Arfgengur breytileiki ræður lengd meðgöngu veikinnar og hvort eða hve greiðlega kindur veikjast. Sú arfgerð, sem notuð er til að rækta mótstöðu í fjárkyn gegn veikinni erlendis, er ekki til hér. Hér er þó til verndandi arfgerð, hlutlaus arfgerð og næm arfgerð. Þótt enn vanti næga þekkingu, eru hrútar með næma arfgerð ekki lengur notaðir á sæðingarstöðvum.

Ný gerð af riðu

Komið er fram nýtt afbrigði af riðu, sem finnst í eldra fé en áður og virðist minna smitandi. Fyrst var þessu afbrigði lýst í Noregi 1998 og er því kallað Nor 98. Þetta afbrigði virðist elta uppi þær arfgerðir sauðfjár, sem áður töldust verndandi gegn riðu. Þetta afbrigði hefur fundist á tveimur bæjum á riðusvæðum hér á landi. Viðbrögð eru þau sömu þ.e. förgun á fénu strax.

Einkenni

Þegar fjárhópur er skoðaður með tilliti til riðu, skal minnast þess, að einkenni sjást varla á yngri kindum en veturgömlum, en koma oft fyrst fram í fullorðnu fé, þar sem veikin er að byrja. Oft er greint á milli:

  1. Kláðariðu: Kindurnar klóra sé á haus, síðum, drundi og víðar. Kláði sést þó ekki á öllum landsvæðum, en flest riðusmitað fé svarar þó klóri í bak,
  2. Taugaveiklunarriðu: Kindurnar verða óttaslegnar, óöruggar með sig, hrökkva við titra, skjálfa, gnísta tönnum, og
  3. Lömunarriðu: Kindurnar liggja mikið, bera fætur hátt, slettast til í gangi.
Riðuveikar kindur vanþrífast oftast nær. Fyrstu einkennin geta verið mismunandi. Þau eru breytileg frá degi til dags, meira áberandi suma daga en aðra. Langt getur verið í að einkenni verði stöðug. Því getur þurft að skoða kind á þessu stigi oftar en einu sinni til að vera viss. Einnig skortir á að öll einkenni riðuveiki komi fram í einni og sömu kindinni. Fyrstu einkennin eru mjög breytileg milli staða, einnig milli kinda í sömu hjörð. Allt þetta villir fyrir og getur tafið rétta greiningu veikinnar. Rúnings- og fósturtalninganenn eru lykilmenn við að finna fyrstu tilfelli af riðu. Fái þeir slíkan grun, skulu þeir tilkynna það dýralækni, skilja hlífðarföt og tæki eftir á bænum, þrífa og sótthreinsa í samráði við hann.

Smitleiðir

Riða í sauðfé smitast fyrst og fremst með því að skepnurnar éta, drekka eða sleikja smitefni með óhreinindum. Algengasta smitleiðin er um munn frá kind til kindar en getur líka orðið um sár. Smit er talið geta borist á milli kinda með rúningsklippum, sprautunálum og fleiru. Smithættan er mest við húsvist á sauðburði af hildum, sem kindur eta hver úr annarri og fósturvatni, munnvatni eða slefu sem lendir í drykkjarílátum og fóðri í sameiginlegri jötu, af vessa frá augum, af saur og öllu saurmenguðu. Lömb smitast af mæðrum sínum, sem eru smitberar eða veikar. Riðuveiki hefur komið fram í kind eftir burðarhjálp manns með óþvegnar hendur, nýkomnum frá því að hjálpa riðukind að bera. Smitið kann þá að hafa verið borið í skepnu um fæðingarveg. Unnt er að sýkja kindur í tilraunum á marga fleiri vegu. Blóðsýni úr riðukind var dælt í æðar heilbrigðra kinda á Keldum og fengu nokkrar þeirra riðu. Seinnna hefur sannast, að smitefnið finnst í blóði, en er ekki nógu stöðugt þar til að það nýtist í blóðprófi enn sem komið er. Smásjárskoðun á slímhúð í ristli virðist gefa möguleika á að greina veikina í lifandi fé. Skoðun á hálskirtlum og þriðja augnloki einnig. Riðuveiki hefur komið upp eftir kaup á heyi af sýktu svæði. Í þurru heyi geta verið hundruð þúsunda, jafnvel 1-3 milljónir maura í hverju kílói, en mun minna í rúlluheyi. Riðusmitefni hefur fundist í maurum, sem smalað hafði verið úr heyi frá riðubæjum. Mýs, sem sprautaðar voru með heymaurum frá riðubæjum, sýktust af riðuveiki. Endanleg sönnun á smiti frá heyi er samt ófengin. Greiningaraðferðirnar eru ófullkomnar ennþá. Þótt hestar fái ekki riðu gætu þeir borið smit í feldi og undir hófum. Hestakerrur ætti ekki að nota á víxl fyrir fé og hross.

Aðgerðir

Líkur voru á því 1978 að veikin myndi breiðast út um allt land á fáum árum. Riða var þekkt á 104 bæjum og fannst í næstum 700 kindum árlega.Það var því að duga eða drepast. Aðgerðir til að stöðva útbreiðslu veikinnar hófust 1978. Þær virtust skila árangri strax, en ekki nægum. Árið 1986 var hert á aðgerðum og ákveðið að reyna með öllum ráðum útrýmingu. Þær reglur hafa gilt síðan. Þegar riðuveiki finnst á nýjum bæ er samið við eiganda, öllu fénu fargað strax, grafið djúpt og þinglýst fjárleysi á jörðinni. Umhverfisstofnun samþykkir staðinn. Farga skal hverri kind sem látin var til annarra bæja frá sýkta bænum, líka öllum kindum frá öðrum bæjum sem hýstar hafa verið á riðubænum yfir nótt eða lengur. Þar sem riða hefur náð að búa um sig og smitleið er ókunn getur þurft að farga á snertibæjum og jafnvel öllu fé á heilum svæðum. Héraðsdýralæknir metur, hvað hægt er að hreinsa, hvað verður að fjarlægja, og áætlar jarðvegsskipti við hús. Hús, tæki og tól eru háþrýstiþvegin og sótthreinsuð með klóri og joði eða sviðið með loga. Hreinsun skal taka út áður en yfirborði er lokað, timbri með fúavarnarefni, steini og járni með sterkri málningu. Notað er mauraeitur tvisvar sinnum vegna heymauranna. Jarðvegsskipti fara fram, síðan er sand- eða malborið (malbikað). Að tveimur árum liðnum er nýr fjárstofn tekinn frá ósýktu svæði. Bannað var í upphafi aðgerða 1978 að nota sláturúrgang og sjálfdauð dýr frá riðusvæðum til fóðurgerðar og innflutningur á slíku fóðri óheimill. Þetta var 10 árum fyrr en í Englandi og hefur kannske orðið til þess, að við sluppum við kúariðu. Nú hefur verið fargað fé á um 850 riðu- og snertibæjum samtals rúmlega 160 þús fjár. Þegar aðgerðir hófust voru 25 varnarhólf af 38 sýkt. Vonast er til þess að riðu hafi verið útrýmt úr 12 hólfanna og góðar horfur með fleiri. Riða hefur komið aftur í nýjan fjárstofn á 6% bæjanna, á suma oftar en einu sinni.

Er hægt að uppræta riðuveiki?

Í stórum dráttum hefur gengið vel að uppræta riðuna en það vantar herslumuninn. Best væri að binda í samstarf hóp hagsmunaaðila í bændastétt og fulltrúa sveitarstjórnar (búfjáreftirlit), sem hefði á sinni könnu að líta eftir því sem gæti falið í sér smithættu t.d. samgang á fé, fjárverslun eða önnur viðskipti með fé, langflutninga á sláturfé og að aðstoða dýralækna við að fylgja eftir varnaraðgerðum. Riðunefndir gerðu ómetanlegt gagn, þegar baráttan var sem heitust gegn riðuveikinni. Nú gætu slíkir vökumenn aðstoðað dýralækna við að uppræta garnaveiki einnig og hugað að fleiri smitsjúkdómum og nefnast heilbrigðisnefnd eða búfjársjúkdómanefnd Vonlaust er að ætla dýralæknum einum ráða við þessi mál. Nefndin myndi kalla eftir dýralækni sauðfjársjúkdóma og héraðsdýralæknis að kostnaðarlausu til umræðna og fræðslu um einkenni veikinnar, þjálfun í sýnatöku heima fyrir, vaka yfir flutningum, varnarlínum skoðun á fé og til að gefa ráð vegna staðbundinna aðstæðna. Slík nefnd gæti einnig skipulagt söfnun á vanþrifakindum til greiningar á orsökum vanþrifa að hausti og seinni part vetrar, Slíkar kindur eru ef til vill dýrmætastar af öllu fé, en fara órannsakaðar í gröf oftast nær. Veikin er lengi að búa um sig áður en hún uppgötvast á nýjum stað. Miklu varðar að finna hana sem fyrst. Þekking á fjárbúskap hefur minnkað, sömuleiðis virðing fyrir reglum. Ný fljótvirk aðferð við greiningu veikinnar er fram komin og sett upp á Keldum. Hún er nákvæm en dýr, en finnur riðu fyrr en eldri aðferðir og vekur vonir.

Sigurður Sigurðarson dýralæknir - 30. mars 2008

Skráning á póstlista

Upplýsingar

Fróðleikur frá A-Ö

A Á B C D E É F
G H I Í J K L M
N O Ó P R S T U
Ú V X Y Ý Þ Æ Ö

Spurt og Svarað

  • Aðalskrifstofa
  • Austurvegur 64
  • 800 Selfoss
  • Inn- og útflutningsskrifstofa
  • Stórhöfða 23
  • 110 Reykjavík