Leiðbeiningar varðandi endurmerkingar matvæla

Endurmerking matvæla sem ekki eru merkt skv. reglum á EES

Leiðbeiningar fyrir innflytjendur

1. Heiti matvöru

2. Framleiðandi eða annar ábyrgur aðili

Merkja þarf matvöru með heiti og heimilisfangi framleiðanda, pökkunaraðila eða dreifingaraðila (seljanda) með aðsetur á Evrópska efnahagssvæðinu (EES). Heimilisfang skal gefið upp sem bær, borg eða hérað, en auk þess er heimilt að skrá götuheiti, húsnúmer og/eða símanúmer. Upplýsingar um framleiðsluland skulu auk þess koma fram ef nauðsynlegt er til að gefa rétta hugmynd um uppruna matvörunnar.

Dreifingaraðilar eru hvattir til, ef þeir þurfa að endurmerkja vöru á annað borð, að merkja hana íslenskum ábyrgum aðila.

3. Nettóþyngd

Í flestum tilvikum er nettóþyngd bandarískrar matvöru bæði gefin upp í grömmum (g) og únsum (oz). Dreifingaraðilar þurfa að athuga þetta, þannig að tryggt sé að metrakerfið sé ávallt notað þegar gefin er upp þyngd eða rúmmál matvöru (l, cl, ml, kg, g). Einnig skal gætt að því að þegar vara er í legi skal auk heildarþyngdar einnig tilgreina nettóþyngd matvörunnar (þyngd fyrir utan löginn).

4. Geymsluskilyrði og geymsluþol

Matvæli skal merkja með "best fyrir" eða "best fyrir lok" nema matvæli sem hafa 5 daga geymsluþol eða skemmra en þau skal merkja með "síðasti neysludagur". Undantekningar eru þó til (22. gr.¹). Þess skal gætt að röðun dags, mánaðar og árs við merkingu geymsluþols sé þannig að merkingin sé auðskiljanleg fyrir neytendur (dd.mm.áá(áá)).

Algengt er að bandarískar vörur séu ekki geymsluþolsmerktar, þar sem þar er ekki skylda að geymsluþolsmerkja vörur sem hafa langt geymsluþol. Þetta verður einnig að athuga á matvöru frá öðrum ríkjum utan EES. Dreifingaraðilar þurfa því að fá upplýsingar frá framleiðanda um geymsluþol og merkja það á umbúðir.

Dreifingaraðili ber ábyrgð á geymsluþoli matvörunnar!

5. Innihaldslýsing og leiðbeiningar um notkun

Öll matvæli eiga að hafa innihaldslýsingu. Á mörgum matvörum frá ríkjum utan EES getur innihaldslýsing verið frábrugðin því sem skylt er skv. gildandi íslenskum reglum:

• Oft vantar flokksheiti aukefna. Flokksheiti aukefna á að koma fram og einnig hvaða efni er um að ræða, þá annaðhvort E-númer efnisins eða viðurkennd heiti. Dæmi um aukefnið E202:

Rotvarnarefni (E202) eða

Rotvarnarefni (kalíumsorbat).

• Athugið að stundum er aðeins getið um "artificial colors" í innihaldslýsingu en ekki tilgreint um hvaða litarefni er að ræða. Í þeim tilvikum þarf innflytjandi að fá upplýsingar frá framleiðanda um þau litarefni sem eru í vörunni og um leið að athuga hvort þau eru leyfileg í vöruna skv. íslenskum aukefnalista². Litarefnin verður að merkja á umbúðir.
• Stundum eru notuð heiti fyrir litarefni eins og FD&C yellow#5. Í þeim tilvikum þarf að setja inn flokksheiti og annaðhvort E-númer aukefnisins eða viðurkennt heiti (sbr. 1 atriði þessa liðar) skv. íslenskum reglum í stað bandarísku merkingarinnar (sjá lista í viðauka yfir nokkur algeng litarefni). Sama vandamál getur verið vegna annarra aukefna, t.d. sumra bindiefna.

Athugið að í vissum tilvikum skal merkja magn hráefna í tengslum við heiti vörunnar. Þetta getur átt við þegar vara er markaðssett þannig að sérstök áhersla er lögð á innihald af tilteknu hráefni (ákvæði um magnmerkingar).

6. Næringargildi³

Bandarískar næringargildismerkingar eru frábrugðnar þeim evrópsku í nokkrum atriðum. Þær eru t.a.m. miðaðar við skammta en ekki 100 g. Einnig er leyfilegt er að merkja vítamín og steinefni í næringargildismerkingu í Bandaríkjunum þó þau séu aðeins í mjög litlu magni í vörunni en til samanburðar þá er í íslensku reglunum almennt miðað við 15 % af RDS. Auk þess eru ráðlagðir dagskammtar í sumum tilvikum ekki þeir sömu í Bandaríkjunum og Íslandi.

• Ef engar fullyrðingar eru á matvörunni, eins og fituskert eða sykurlaus, og hún er ekki merkt með næringargildi, t.d skv. bandarískum stöðlum, þá þarf ekki að merkja vöruna með næringargildismerkingu sem er skv. ákvæðum reglugerðar um merkingu næringargildis matvæla.³ Vert er að benda á að þegar tilteknar fullyrðingar eru á umbúðum og þær leyfðar skv. reglugerðum eða af Matvælastofnun, þá getur það orðið til þess að merkja þarf umbúðir vörunnar með mun ítarlegri næringargildismerkingu en þeirri sem þegar er til staðar (sjá kaflann um fullyrðingar neðar í skjalinu).
• Samkvæmt íslenskum reglum þarf að miða upplýsingar í næringargildismerkingu við 100 g (skv. 6. gr. reglugerðar um merkingu næringargildis matvæla³). Vilji innflytjandi merkja vítamín og steinefni verður að gera það í viðkomandi einingum (mg, µg) og einnig sem %RDS. Í mörgum tilvikum er hægt að fá aðstoð framleiðanda við breytingu á merkingum, en einnig geta innflytjendur sjálfir breytt merkingunum

Næringargildismerking skal límd/prentuð á áberandi stað á vöruna, þ.e. á hlið, bakhlið eða lok (ekki botn). Ekki er nauðsynlegt að næringargildismerkingin fari yfir þá bandarísku (erlendu), svo framarlega sem framangreindu skilyrði er fullnægt og nýja merkingin hylji ekki aðrar mikilvægar upplýsingar og sé ekki síður áberandi en sú sem fyrir er.

7. Fullyrðingar

Athuga þarf vel allar næringarfræðilegar fullyrðingar ("Nutritional claims") á umbúðum (t.d. sykurskert, lítið salt, ekkert kólesteról o.þ.h.). Samkvæmt 34. gr.⁴, má einungis nota fullyrðingar um innihaldsefni ef það hefur verið heimilað skv. reglugerðum eða leyfi sem Matvælastofnun getur veitt. Þá fara bandarískar og íslenskar reglur ekki saman varðandi heilsufarslegar fullyrðingar ("Health claims") en þessar fullyrðingar eru almennt ekki heimilar í Evrópu (t.d. "neysla vörunnar getur unnið gegn hjartasjúkdómum").

Athuga þarf einnig að, ef um er að ræða fullyrðingar um sykur, mettaðar fitusýrur, trefjar eða natríum, (t.d., "sugarfree" eða "low sodium") skal nota næringargildismerkingu 2, skv. 9. gr. reglugerðar um merkingu næringargildis matvæla³. Í þeirri gerð þarf að tilgreina kolvetni, þar af sykur, fitu, þar af mettaða fitu o.s.frv. Merking þessi er því mun ítarlegri en venjuleg næringargildismerking.

Nýjar reglur um fullyrðingar á matvælum tóku gildi í Evrópusambandinu 1. júlí 2007. Þær munu taka gildi síðar á Íslandi.

8. Stóreldhús

Matvæli sem eingöngu er dreift til stóreldhúsa (veitingahús, sjúkrahús, mötuneyti o.þ.h.) skal merkja á ytri umbúðum með heiti vörunnar, geymsluskilyrðum og geymsluþoli, aðrar upplýsingar geta komið fram í viðskiptaskjölum sem fylgja vörunni.

Ef lotumerking kemur fram í stað geymsluþols er hægt að fallast á að hún sé fullnægjandi ef dreifingaraðili veitir stóreldhúsi upplýsingar um geymsluþol með því að merkja, "best fyrir" dagsetningu í fylgiskjöl. Önnur lausn er að veita upplýsingar um hvernig á að lesa lotumerkingu og um það hvað geymsluþol vörunnar er frá framleiðsludegi. Dreifingaraðilar verða þá að hafa upplýsingar um geymsluþol vörunnar og hvernig lesa á úr lotumerkingu. Ef lotumerking er ekki á ytri umbúðum verður að merkja þær með geymsluþoli.

9. Sérstakar viðbótarupplýsingar

Athuga þarf viðauka 6 í reglugerð um merkingu matvæla¹.

10. Nýleg ákvæði um merkingar

Á undanförnum árum hafa átt sér stað allnokkrar breytingar á reglum er gilda um merkingar matvæla. Helstu breytingar eru þessar:

• Merkingar ofnæmis- og óþolsvalda:

Ef einhver hráefni eða aukefni í matvöru eru úr einhverjum þeirra ofnæmis- og óþolsvalda sem tilgreindir eru í viðauka 4 í reglugerð um merkingu matvæla¹ þarf nafn ofnæmis- og óþolsvalds sem tilgreint er í listanum að koma skýrt fram.
Dæmi: við aukefnið lesitín þarf að taka fram að það komi úr soja eða eggjum.
Skoða þarf vel ákvæði um merkingar á ofnæmis-og óþolsvöldum í 13. gr og viðauka 4 í reglugerð um merkingu matvæla¹

• Merkja þarf með viðbótarupplýsingum á matvörur sem innihalda lakkrís yfir ákveðnum mörkum samkvæmt viðauka 6 í reglugerð um merkingu matvæla¹

11. Ýmislegt

Framleiðendum, innflutningsaðilum og dreifingaraðilum er bent á að sértækar reglur geta gilt um merkingar matvæla. Oft er um að ræða nánari útfærslu á ákvæðum merkingarreglugerðar¹ í hinum ýmsu sérreglugerðum. Nauðsynlegt er fyrir fyrirtæki og einstaklinga í framleiðslu, innflutningi og dreifingu að kynna sér sérákvæði reglugerða þeirra matvæla sem stendur til að setja á markað hérlendis.

Athuga þarf að merkingar séu greinilegar og vel læsilegar. Þetta á jafnt við um upplýsingar á umbúðum sem bætt er við fyrir markaðssetningu sem og þær merkingar sem eru á umbúðunum þegar vörurnar koma frá framleiðanda. Athugið að merkingar þær sem hér um ræðir þurfa að vera á sama sjónsviði á vörunni.

Dreifingaraðilar eru hvattir til að nota íslensku við endurmerkingar, en heimilt er að nota önnur mál sem viðurkennd eru skv. íslenskum reglum, þ.e. ensku, dönsku, sænsku og norsku. Hugsanlega er hægt að fá vöru frá framleiðanda sem merkt er fyrir Norðurlöndin eða Bretland. Athugið þó ætíð hvort vara er fullnægjandi merkt.

Matvörur eru á ábyrgð framleiðanda, innflutningsaðila og dreifingaraðila. Ef fyrirtæki treysta sér ekki til að fara yfir vörur með tilliti til gildandi reglna þá er þeim bent á ráðgjafarfyrirtæki sem gefa ráðleggingar varðandi endurmerkingar matvæla m.a. er varðar innihaldsefni matvæla og merkingar matvæla.

12. Væntanlegar reglur

Evrópusambandið hefur sett reglur um merkingu erfðabreyttum matvælum og taka þær reglur væntanlega gildi á Íslandi áður en langt um líður. Eitt af vandamálunum er að sum ríki, t.d. Bandaríkin, hafa ekki reglur um merkingu á erfðabreyttum matvælum og aðgreina ekki erfðabreytt matvæli frá hefðbundinni framleiðslu í frumframleiðslu, t.d. erfðabreyttar sojabaunir og maís. Því getur sú staða komið upp að merkja verði tilteknar vörur "Getur innihaldið erfðabreytt ........", þar sem fram kemur heiti á þeim efnisþætti sem er erfðabreyttur.

Væntanlegar eru á Íslandi reglur sem tóku gildi í Evrópusambandinu 1. júlí 2007 um fullyrðingar.

Nánari leiðbeiningar um vissa þætti

RDS-gildi (Ráðlagðir dagskammtar) og Daily values fyrir vítamín og steinefni.

Á Íslandi (og í Evrópu) er miðað við ráðlagða dagskammta (RDS). Tafla yfir íslensk (evrópsk) RDS-gildi, sem notuð eru við umbúðamerkingar, er í viðauka aftast í reglugerð 586/1993 um næringargildismerkingar³.

Í Bandaríkjunum er miðað við Daily Values (DV) sem byggja á Reference Values for Nutrition Labelling.

Athugið að einungis er heimilt að merkja þau vítamín og steinefni sem tilgreind eru í viðauka reglugerðar 586/1993 um merkingu næringargildis matvæla³. Í bandarískum næringargildismerkingum eru stundum tilgreind fleiri vítamín.

Umreikningur bandarískrar næringargildismerkingar yfir í evrópska, dæmi:

Gefið er upp á umbúðum að 1 skammtur (30 g) af tiltekinni vöru innihaldi 15 % af "Daily Value" af járni. Skv. töflunni hér að ofan er "Daily Value" (RDI gildi) fyrir járn 18 mg. Þetta yrði merkt á eftirfarandi hátt í bandarískum næringargildismerkingu annars vegar og evrópskri hins vegar.

Athugið að merkja verður næringargildi í 100 g, síðan er til viðbótar heimilt að merkja næringargildi í tilteknum skammti.

"Daily Values" fyrir önnur næringarefni.

Bandaríkjamenn hafa gefið út "Daily Values" fyrir fitu, mettaða fitu, kólesteról, natríum, kolvetni og trefjar. Þegar talað er um "Daily Value" í næringargildismerkingum er miðað við þessi gildi (sjá töflu hér að neðan). Oftast er þessi tafla hluti af næringargildismerkingunni á bandarískum umbúðum, en þegar um er að ræða litlar einingar þá er töflunni sleppt.

Athugið að ef "Total Fat" í bandarískri vöru er < 0,5 er varan merkt með "Total Fat" = 0. Þetta getur verið villandi þegar næringargildismerking er reiknuð yfir í 100 g, sbr. meðfylgjandi dæmi:

Í vörutegund sem hefur skammtastærð 20 g er gefið upp að "Total Fat" sé 0 g en í raun og veru er heildarfitan í skammtinum 0,4 g. Þegar reiknað er næringargildi í 100 g er fitan því í raun og veru 2 g, en væri alveg fitulaus ef reiknað væri út frá upplýsingum um næringargildi á umbúðum.

Þetta verður að leiðrétta! Ef fita er merkt 0 í merkingum verður því að kanna hvert raunverulegt fituinnihald vörunnar er.

Ef önnur FD&C heiti koma fram eru líkur á að efnin séu ekki leyfð skv. reglum á EES og auk þess ber innflytjendum í öllum tilvikum að athuga hvort viðkomandi efni er leyft í þá vöru sem um ræðir. T.d. er eftirfarandi efni ekki leyft hér á landi eða í ESB:

Til viðbótar við litarefni geta heiti annarra aukefna, eins og t.d. sumra bindiefna, verið önnur í bandarískri merkingu en evrópskri. Athugið hvort heitin eru í notkun (sjá aukefnalista eða lista yfir E-númer) eða leitið ráðgjafar og leiðréttið í innihaldslýsingu ef þörf er á.