 |
Aðgerðamörk (skv aðskotaefnareglugerð)
sýna mesta leyfilegt frávik frá hámarksgildi vegna óvissu í sýnatöku og niðurstöðum rannsókna. |
Aðskotaefni
eru efni sem berast í matvæli eða myndast í þeim og breyta eiginleikum, samsetningu, gæðum eða hollustu þeirra.
-sjá nánar |
Aðskotahlutur
Hlutur sem lendir í matvælum s.s. plástur, hár, málmhlutir, gler,
einnig kallast matvæli sem geta valdið köfnun, aðskotahlutur í hálsi (s.s. stórt sælgæti) |
Aflatoxín
er hópur sveppaeiturefna sem eru lík í byggingu og eru þau framleidd af myglusveppunum Aspergillus flavus, A. nomius og A. parasiticus, sem geta vaxið í matvælum við ákveðnar aðstæður. |
Akrýlamíð
Vatnsleysanlegt efni (C3H5NO) sem er fyrst
og fremst notað við framleiðslu á pólýakrýlamíði. Akrýlamíð skaðar erfðaefnið í líkamanum og eykur
þar með hættuna á krabbameini.
-sjá nánar
|
Aspartam
Aspartam er sætuefni sem hefur mikinn sætustyrk, það er u.þ.b. 200 sinnum sætara en sykur. Það hefur verið notað í gosdrykki og önnu orkulítil eða sykurlaus matvæli í yfir 25 ár.
|
Aukefni
eru efni sem aukið er í fæðu til þess að hafa áhrif á geymsluþol, lit, lykt, bragð eða aðra eiginleika matvæla eins og nánar er kveðið á um í viðauka 4 í reglugerð um aukefni. Í fullunninni vöru eru aukefni til staðar að öllu leyti eða að hluta, í breyttri eða óbreyttri mynd. (Í 3. gr. reglugerðar um aukefni er upptalning efna sem ekki eru aukefni)
-sjá nánar |
AZO litarefni
er stór flokkur gervilitarefna, sem eiga það sameiginlegt að vera með efnahóp sem kallast azo. Mörg þeirra valda ofnæmi. Einungis 9 azolitarefni eru leyfð í eða á matvæli. |
 |
Áfir
eru sá hluti rjómans sem eftir verður þegar úr honum hefur verið strokkað smjör. Í áfum skal vera minnst 8% af mjólkurþurrefni. |
Áhættuþáttur (í GÁMES)
er eðlis-, efna- eða örverufræðilegur þáttur í framleiðslu- eða dreifingarferli sem valdið getur heilsutjóni ef hann er ekki undir eftirliti; |
|
|
 |
Bacillus cereus
Bacillus cereus er grómyndandi, gram jákvæð og staflaga baktería sem getur valdið matareitrun.
-sjá nánar
|
|
Best fyrir / Best fyrir lok
-merkingarnar gefa til kynna lágmarksgeymsluþol vörunnar við þau geymsluskilyrði sem við eiga. Varan getur haldið sínum eiginleikum og verið neysluhæf eftir tilgreint lágmarksgeymsluþol. Heimilt er að dreifa vörunni til loka þess tímabils sem tilgreint er. |
Bindiefni (aukefnaflokkur)
viðhalda eðlisefnafræðilegu ástandi matvæla, þar á meðal eru efni sem gera kleift að halda dreifilausn tveggja eða fleiri óblandanlegra efnisþátta í matvælum stöðugri, efni sem auka stöðugleika lita og efni sem festa eða skýra liti sem eru fyrir í matvælum. |
Bisfenól A (BPA)
Efnið Bisfenól A (BPA) er lífrænt efnasamband sem notað er við framleiðslu á ýmsum plastefnum, eins og pólýester, pólýsúlfón og pólýeter keton, sem þráavarnarefni í mýkingarefni og til þess að hindra fjölliðun í pólývínílklóríð (PVC). Það gegnir lykilhlutverki í framleiðslu á pólýkarbónat plasti og epoxýresíni.
-sjá nánar
|
Bragðaukandi efni (aukefnaflokkur)
auka bragð og/eða angan sem fyrir er í matvælum. |
Bragðefni
eru bragðgefandi efni, bragðefnablöndur, hitameðhöndluð bragðefni, reykbragðefni eða blöndur af þeim.
-sjá nánar |
Broddmjólk
er mjólk sem fengin er við mjaltir fyrstu 4 dagana eftir burð. Hún hleypur við upphitun og kallast þá ábrestur eða ábrystir. |
Brunnsvæði
sá hluti vatnsverndarsvæðis sem er í næsta nágrenni vatnsbólsins. |
Bræðslusölt (aukefnaflokkur)
dreifa próteinum í ostum og koma þannig á einsleitri blöndun fitu og annarra efnisþátta. |
Burðarefni (aukefnaflokkur)
þar með talin leysiefni, eru notuð til að uppleysa, þynna, dreifa eða breyta eðliseiginleikum aukefna á annan hátt, til að auðvelda meðhöndlun eða notkun þeirra, án þess þó að breyta tæknilegum áhrifum aukefna eða hafa sjálf tæknileg áhrif. |
Bætiefni
eru vítamín, steinefni og lífsnauðsynlegar fitu- og amínósýrur.
-sjá nánar |
Campylobacter
-sjá Kampýlóbakter
|
Clostridium botulinum
Clostridium botulinum er grómyndandi og loftfælin baktería sem getur valdið mjög alvarlegum veikindum og jafnvel dauða.
-sjá nánar
|
Clostridium perfringens
Clostridium perfringengs er loftfælin baktería sem getur myndað mjög hitaþolin dvalargró og orsakað matareitrun.
-sjá nánar
|
 |
Daglegt neyslugildi
(e. ADI=Acceptable Daily Intake). Það magn efnis í mat eða neysluvatni, sem talið er óhætt að neyta daglega alla ævi án þess að hætta stafi af. Magn efnis er gefið upp í mg efnis/kg líkamsþyngd. 60 kg maður má neyta 60xADI gildi á dag.
|
Díoxín
Díoxín, fúran og díoxínlík PCB efni
(PolyChlorinated Biphenyls) eru þrjú af tólf þrávirkum lífrænum
mengunarefnum sem eru sérstakt áhyggjuefni vegna áhrifa þeirra á
umhverfið og heilsu almennings. Efnin geta borist í matvæli úr
umhverfinu. Þau hafa ekki áhrif á heilsu okkar samstundis, en geta
valdið vandamálum ef þau berast í líkamann í talsverðu magni yfir langt
tímabil. Þrávirk lífræn efni er
samheiti yfir hóp efnasambanda sem eru mjög stöðug bæði í náttúrunni og
í lífverum ef þau berast í þær. Þau eru fitaleysanleg með langan
helmingunartíma sem þýðir að þau brotna hægt niður í náttúrunni og safnast þar af leiðandi upp í fituvefjum manna og
dýra. Díoxínlík PCB efni hafa ýmis konar eituráhrif og áhrif á
efnaskipti líkamans. Sum eru þekktir krabbameinsvaldar en auk þess eru
þekkt áhrif á móðurlíf, áhrif á þroska, áhrif á æxlunarfæri (skert
sæðismyndun og vansköpun) og mótstöðuafl gegn sjúkdómum.
-sjá
nánar
|
Dreifing
er hvers konar flutningur, framboð og afhending, þ.m.t. innflutningur, útflutningur og sala. Hér er einnig átt við geymslu og annað sem tengist dreifingu. |
Drifefni (aukefnaflokkur)
eru lofttegundir, aðrar en andrúmsloft, sem reka matvæli út úr umbúðunum. |
 |
E. coli
Escherichia coli er kólíbaktería (EHEC) og er álitin einn alvarlegasti sjúkdómsvaldurinn af þeim toxínmyndandi kólíbakteríum sem til eru.
-sjá nánar
|
E númer
Númer aukefna, sem notuð eru í aukefnatilskipun Evrópusambandsins og í íslensku aukefnareglugerðinni.
Táknað sem E og þriggja eða fjögurra stafa tala.
-sjá nánar |
Efni og hlutir
Efni og hlutir eru hvers konar umbúðir, ílát, tækja-búnaður, borðbúnaður og öll efni sem slíkir hlutir eru samsettir úr sem ætlað er að snerta matvæli.
-sjá nánar
|
Eldgos
Gosefni sem berast með vindi geta mengað gróður og vatn og borist ofan í skepnur. Öskukornin eru oddhvöss eins og örsmá glerbrot. Þau særa augu, öndunarfæri og meltingarveg. Þau geta valdið niðurgangi, tannsliti og fótsæri. Flúor bindur kalsíum í torleyst sambönd og stuðlar þannig að kalkskorti. Bráð eitrun getur valdið doða í ám og kúm, og klumsi í hryssum, einkum seint á meðgöngu og um burð eða köstun. Áhrif langvinnrar eitrunar er gaddur á jöxlum, sem gerir skepnunum erfitt að bíta, tyggja og jórtra, og beinmyndanir á fótleggjum, sem valda helti.
-sjá nánar |
Einómettaðar fitusýrur
eru fitusýrur með einni cis-tvíbindingu. |
Erfðabreytt matvæli
eru matvæli eða innihaldsefni matvæla framleidd úr lifandi erfðabreyttum lífverum eða afurðum þeirra og innihalda prótein eða erfðaefni tilkomið vegna erfðabreytinga.
-sjá nánar |
 |
Faggilding
er formleg staðfesting á því að starfsemi rannsóknastofa (prófunarstofa), vottunarstofa og eftirlitsaðila fari fram skv. stöðlum og reglum sem um hana gilda. |
Festuefni (aukefnaflokkur)
auka festu innri vefja ávaxta og grænmetis, eða mynda eða styrkja hlaup ásamt hleypiefnum. |
Fita (v. næringargildismerkingar)
eru öll fituefni, þar á meðal fosfólípíðar. |
Fituskert mjólk
er mjólk þar sem frá mjólkinni hefur verið skilinn nokkur hluti fitunnar eða í mjólkina hefur verið blandað undanrennu sem svarar til skerðingarinnar. |
Fitusprengd mjólk
er mjólk sem hlotið hefur meðferð sem sprengir fitukúlur mjólkurinnar og dreifir fitunni þannig um mjólkina að hún sest treglega til aftur. |
Fjölómettaðar fitusýrur
eru fitusýrur með cis,cis-metýlentvíbindingum. |
Flutningsbúnaður
er flutningstæki, flutningsgámur og annað rými ætlað til flutninga á matvælum. |
Framleiðsla
er meðferð hráefnis, vinnsla, pökkun, matreiðsla og annað sem tengist framleiðslu, s.s. húsnæði, efni og hlutir sem geta komist í snertingu við matvæli, störf, hreinlæti og heilbrigði starfsfólks. |
|
Framleiðslulota
merkir samsafn sölueininga matvæla sem eru framleidd eða pakkað við nánast sömu skilyrði. |
Froðuefni (aukefnaflokkur)
stuðla að myndun einsleitrar loftkenndrar dreifilausnar í fljótandi og föstum matvælum. |
Froðueyðar (aukefnaflokkur)
koma í veg fyrir eða draga úr froðumyndun. |
Fuglaflensa
Fuglainflúensa er sjúkdómur í fuglum sem orsakast af inflúensu-veirum af A-stofni, en þær eru náskyldar þeim inflúensu A-veirum sem valda inflúensu í mönnum. Vatnafuglar eru náttúrulegir hýslar veiranna og berast þær um heiminn með farfuglum. Veirurnar geta borist í aðrar dýrategundir og mun fleiri veirustofnar hafa greinst í dýraríkinu en þeir sem valda sýkingum í mönnum.
-sjá nánar |
|
Fullyrðing
er merking eða tilvísun, á hvaða formi sem er, sem gefur til kynna sérstaka eiginleika eða áhrif tengd eðli matvæla, samsetningu, næringargildi, framleiðsluaðferð eða öðrum eiginleikum.
-sjá nánar |
Fullyrðing um næringargildi
er öll merking, kynning og auglýsing þar sem fullyrt er eða gefið í skyn að tiltekin matvæli hafi sérstaka næringarfræðilega eiginleika vegna orku (fjölda hitaeininga) sem þau gefa, gefa minna eða meira af eða gefa ekki, og/eða vegna næringarefna sem þau innihalda, innihalda í minna eða meira magni eða innihalda ekki.
Merking eða önnur kynning varðandi eiginleika næringarefna eða magn felur ekki í sér fullyrðingu um næringargildi þegar ákvæði sérreglugerða mæla fyrir um slíkt.
-sjá nánar |
Fúran
-sjá díoxín
|
Fæðubótarefni
Það er hægt að skilgreina þau á margan hátt og oft fer það eftir notkun hvers og eins á þessum efnum hver skilgreining er. Fæðubótarefni (food eða dietary supplements) má skilgreina sem efni eða vörur sem innihalda efni í meira magni en gengur og gerist, sem neytt er með fæði. Fæðubótarefni geta verið einstaka efni s.s. vítamín, steinefni, amínósýrur og fitusýrur eða sambland þessara efna. Þau geta verið í margvíslegu formi og má þar nefna vökvaform, duft, töflur, hylki, belgir eða stykki (sbr. súkkulaðistykki).
-sjá nánar |
 |
GÁMES
merkir "Greining áhættuþátta og mikilvægra eftirlitsstaða", á ensku HACCP (Hazard Analysis Critical Control Points): |
Geislun matvæla
er meðhöndlun matvæla með jónandi geislun. |
Grunnvatn
vatn í gegnmettuðum jarðlögum undir yfirborði jarðar.
|
 |
HACCP
merkir Hazard Analysis and Critical Control Points. Í matvælareglugerð er HACCC þýtt á íslensku sem "Greining áhættuþátta og mikilvægra eftirlitsstaða" skammstafað GÁMES en er í staðli ÍST DS 3027:1998 þýtt sem Greining hættu og mikilvægra stýristaða. |
Histamín
Histamín
tilheyrir hópi efna sem
nefnast lífræn amín. Histamín getur verið náttúrulega til staðar í
ýmsum matvælum og í eðlilegu magni er það ekki talið skaðlegt fyrir
fólk. Þau matvæli sem líkleg eru til að innihalda histamín og önnur
lífræn amín eru t.d. rauðvín, ostar, spægipylsa, ákveðnar fisktegundir
og fiskafurðir. Mikil inntaka histamíns getur valdið ofnæmisviðbrögðum
hjá fólki allt frá óþægindum á húð upp í ógleði, uppköst og niðurgang.
-sjá nánar
|
Hleypiefni (aukefnaflokkur)
breyta áferð (texture) matvæla með hlaupmyndun. |
Hleypostar
eru gerðir úr nýmjólk með eða án íblöndunar rjóma, undanrennu, áfa eða vatns. Bæta má í þá öðrum hráefnum, aukefnum og bragðefnum. Mjólkin er sýrð með hreinræktuðum mjólkursýrubakteríum og/eða viðurkenndum lífrænum eða ólífrænum sýrum og hleypt með eða án ostahleypis. Mysan er skilin frá og osturinn mótaður. Hleypostum er skipt í eftirfarandi undirflokka: |
 |
a. |
Gerjaðir ostar eru hleypostar sem eftir mótun verða fyrir hægfara efnabreytingu og gerjun sem getur verið af völdum mjólkursýrubaktería, gersveppa og annarra örvera. |
|
b. |
Ferskir ostar eru hleypostar tilbúnir til neyslu án gerjunar. |
|
c. |
Bræddir ostar eru endurunnir hleypostar sem bræddir eru með viðeigandi söltum. Bæta má í þá smjöri, mjólk eða mjólkurdufti til stöðlunar á fitu og/eða þurrefni.
| |
Hollefni
eru efni og efnablöndur sem auglýstar eru eða kynntar þannig að þær bæti heilbrigði manna. |
Hollustuhættir
merkir allar þær ráðstafanir sem nauðsynlegar eru til að tryggja öryggi og hollustu matvæla. |
Hraðfryst matvæli
eru matvæli fryst á tiltekinn hátt, sem kallast hraðfrysting, og eru markaðssett sem slík. Hraðfrysting felst í því að matvælin eru gegnfryst eins hratt og auðið er miðað við eiginleika þeirra. Hitastigi hraðfrystra matvæla skal haldið við -18°C eða lægra í allri vörunni, eftir að stöðugu hitastigi hefur verið náð. |
Hunang
er vara sem hunangsflugur framleiða úr hunangslegi blóma eða seytu jurta og sem þær safna, umbreyta, binda sérstökum efnum, geyma og láta þroskast í vaxkökum. Afurðirnar eru ýmist fljótandi, í föstu formi eða kristallaðar. |
Húðunarefni (aukefnaflokkur)
þar með talin smurefni (lubricants),
gefa glansandi áferð eða mynda varnarhúð þegar þau eru notuð á yfirborð matvæla. |
Hvítt súkkulaði
Vara sem er framleidd úr kakósmjöri, mjólk eða mjólkurvörum og sykri og inniheldur a.m.k.: 20% kakósmjör; mjólkurþurrefni samtals a.m.k. 14%, þar af mjólkurfita a.m.k. 3,5%. |
 |
|
Innihald
merkir hráefni, aukefni og önnur efni, sem notuð eru við framleiðslu matvæla og finnast í lokaafurð, jafnvel þó í breyttri mynd sé. |
Innra eftirlit
er eftirlit framleiðanda eða dreifanda í þeim tilgangi að tryggja gæði, öryggi og hollustu vörunnar. |
 |
Jógúrt
er gerð úr nýmjólk, léttmjólk eða undanrennu eða endurunninni mjólk. Mjólkin er sýrð með Lactobacillus delbrueckii subsp. Bulgaricus og Steptococcus salivarius subsp. Thermophilus. Í jógúrt er amk 8,5% af fitusnauðu mjólkurþurrefni. |
Jónandi geislun (notaðar við geislun matvæla)
er orkumikil geislun sem getur jónað sameindir. Gammageislun og röntgengeislun er jónandi geislun. Rafeindir eru líka jónandi geislun.
-sjá nánar |
 |
Kaffi
eru fræ (baunir) kaffitrésins (Coffea arabica), óbrennd eða brennd, heil eða möluð, sem engin mikilvæg innihaldsefni eiginleg kaffi hafa verið fjarlægð úr. |
Kakó, kakóduft
fæst með því að breyta hreinsuðum, afhýddum og ristuðum kakóbaunum í duft. Varan skal innihalda a.m.k. 20% kakósmjör miðað við þyngd þurrefnis og að hámarki 9% vatn. |
Kakósmjör
er fita sem fæst úr kakóbaunum |
Kampýlóbakter
Kampýlóbakter er baktería sem getur valdið matarsýkingu. Bakterían veldur bólgu í þörmum með niðurgangi, kviðverkjum, hita, ógleði og uppköstum.
-sjá nánar
|
Kaplamjólk
er fengin við mjaltir á hryssum. |
Kekkjavarnarefni (aukefnaflokkur)
draga úr tilhneigingu einstakra efnisagna til að bindast saman. |
Koffín
er náttúrulegt, örvandi efni sem finnst í fræjum kaffiplöntunnar sem og í u.þ.b. 60 plöntutegundum. Helst er það að finna í telaufi, matelaufi, kakóbaunum, kólahnetum eða gúaranakjörnum, auk kaffibauna. Vörur sem unnar eru úr þessum jurtum, svo sem eins og kaffi eða kóladrykkir, innihalda koffín í mismiklum mæli. Ákvæði um hámarksmagn koffíns í drykkjarvörum í reglugerð um bragðefni hefur verið afnumið. Koffín skal merkja í innihaldslýsingu. Ef drykkur inniheldur meira en 150 mg/l skal merkja hann “Inniheldur mikið af koffíni” þannig að það sjáist um leið og heiti vörunnar.
-sjá nánar |
Kolvetni (v. næringargildismerkingar)
eru öll kolvetni sem brotna niður í efnaskiptum mannslíkamans, þar með taldir pólýólar (sykuralkóhólar). |
Kreatín
Kreatín
er framleitt í töluverðu magni í mannslíkamanum úr
amínósýrunum argínín, glýsín og metýl-gefandi amínósýru, t.d. metíonín. Kreatín er mikilvægt fyrir að viðhalda orkubirgðum líkamans.
Kreatín er að finna í
kjötvörum og má þar nefna nauta- og kjúklingakjöt en kreatín er einnig
að finna í fiski. Jafnframt er kreatín selt í miklum mæli sem fæðubótarefni. Sumar rannsóknir benda til þess að neysla kreatíns bæti árangur í íþróttum en skortur er á ítarlegum rannsóknum um hugsanleg eituráhrif
efnisins vegna langvarandi neyslu.
-sjá nánar
|
Kvarg
er framleitt úr gerilsneyddri og/eða endurunninni undanrennu sem hituð hefur verið upp í minnst 72-78°C í 15-20 sek. Undanrennan er hleypt með ostahleypi og/eða sýrð með hreinræktuðum mjólkursýrubakteríum. Mysan er skilin frá við síun, vélrænt eða á annan hátt. Í kvarg má bæta rjóma og öðrum hráefnum, aukefnum og bragðefnum. |
 |
Léttmjólk
er gerilsneydd fituskert mjólk sem í eru 1%-2% af mjólkurfitu. |
Lindarvatn
vatn sem berst sjálfrennandi upp á yfirborð jarðar. |
Listeria monocytogenes
Listeria monocytogenes er mjög þolin baktería sem getur vaxið í loftfirrtu og loftríku umhverfi. Hún getur orsakað sjúkdóma bæði hjá mönnum og dýrum.
-sjá nánar
|
Litarefni (aukefnaflokkur)
gefa matvælum lit eða skila aftur lit matvæla og meðal þeirra eru náttúruleg innihaldsefni matvæla og náttúruleg efni sem alla jafnan er ekki neytt sem matvæla og eru ekki notuð sem einkennandi hráefni í matvæli. |
Loftskiptar (aukefnaflokkur)
eru lofttegundir aðrar en andrúmsloft, sem sett hefur verið í umbúðir áður en, samstundis eða eftir að matvæli eru sett í umbúðirnar. |
Lyftiefni (aukefnaflokkur)
eru efni eða efnablöndur sem gefa frá sér loft og auka þannig rúmmál deigs. |
 |
Magnmerking matvæla
Ef merking matvæla gefur til kynna magn eða undirstrikar mikilvægi eins eða fleiri innihaldsefna, eða ef ákveðin innihaldsefni eru venjulega tengd heiti matvæla, þá á magn þeirra að koma fram í tengslum við heiti vörunnar eða í innihaldslýsingu.
-sjá nánar |
Markfæði
(functional foods), eru matvæli sem eiga það sameiginlegt að þeim hefur verið breytt í þeim tilgangi að þau hafi jákvæðari heilsusamleg áhrif á neytandann en matvælin óbreytt. Markfæði hefur verið markaðssett undir ýmsum nöfnum erlendis, t.d. lækningafæði (medical foods), hreystifæði (fitness foods), sérhannað fæði (designers foods) og næringarlyf (nutraceauticals) svo aðeins nokkur séu nefnd.
Hugmyndafræðin að baki markfæði er ekki ný af nálinni og ýmis gamalkunn matvæli væru kölluð markfæði ef þau væru að koma á markað nú. Þar má m.a. nefna vítamínbætt smjörlíki, vítamín- og járnbætt morgunkorn, joðbætt salt, og ABT mjólk. |
Matareitranir
orsakast af eiturefnum sem örverur (bakteríur, myglusveppir) mynda í matvælum eða af aðskotaefnum eða náttúrulegum eiturefnum í matvælum.
-sjá nánar |
Matarsýkingar
orsakast af tilkomu örvera inn í líkamann við neyslu örverumengaðrar fæðu og af svörun líkamans við fjölgun og tilvist þeirra í meltingarfærum eða efnasambanda frá þeim (bakteríur, veirur, sníkjudýr)
-sjá nánar |
Matarsjúkdómar
Samheiti yfir matareitranir og matarsýkingar af völdum örvera, ásamt eitrunum vegna aðskotaefna í matvælum.
-sjá nánar |
Matvæli
eru hvers konar vörur sem ætlaðar eru mönnum til neyslu, þar með talið neysluvatn. Lyf og vörur sem falla undir lyfjalög, tóbak og vímuefni önnur en áfengi eru þó undanskilin.
-sjá nánar |
Matvælafyrirtæki
er hvert það fyrirtæki og hver sá aðili sem annast framleiðslu og dreifingu matvæla. |
Meðalgildi (v. næringargildismerkingar)
merkir það gildi sem sýnir best magn þess næringarefnis sem tiltekin matvæli innihalda. Meðalgildið gerir ráð fyrir breytileika eftir árstíðum og öðrum þáttum sem kunna að valda breytingum á hinu raunverulega magni efnisins. |
Megrunarfæði (skv reglugerð um megrunarfæði)
eru matvæli sem ætlað er að koma í staðinn fyrir daglegt fæði eða hluta af daglegu fæði í þeim tilgangi að hafa áhrif á þyngdartap sé þeirra neytt í samræmi við leiðbeiningar framleiðanda.
Megrunarfæði er skipt í tvo flokka:
Megrunarfæði I, en það kemur í staðinn fyrir daglegt fæði.
Megrunarfæði II, en það kemur í staðinn fyrir eina eða fleiri máltíðir.
-sjá nánar |
|
Merking
eru orð, upplýsingar, vörumerki, sérheiti, myndefni eða tákn sem tengjast matvælum og eru sett á umbúðir, skjöl, tilkynningar, merkimiða, hringi eða kraga sem fylgja slíkum matvælum eða vísa til þeirra.
-sjá nánar |
Merking næringargildis
eru allar upplýsingar sem koma fram í merkingum og fjalla um:
- Orkugildi.
- Eftirtalin næringarefni;
- prótein
- kolvetni
- fitu
- trefjar
- natríum
- vítamín og steinefni sem fram koma í viðauka með reglugerð um merkingu næringargildis matvæla.
-sjá nánar |
Mettaðar fitusýrur
eru fitusýrur án tvíbindinga. |
Mikilvægur eftirlitsstaður (í GÁMES)
er sá staður eða þrep í framleiðslu- eða dreifingarferli þar sem hægt er að hafa eftirlit með áhættuþáttum. |
Mjólk
er samkvæmt mjólkurreglugerð kúamjólk sem fengin er við reglubundnar mjaltir og ætluð er til manneldis. Um kapla-, geita- og sauðamjólk gilda sömu reglur og um mjólk í þeirri reglugerð. |
Mjólkurís
skal innihalda minnst 4% af mjólkurfitu og yfir 30% af þurrefni. |
Mjólkursúkkulaði
er framleitt er úr kakóvörum, sykri og mjólk eða mjólkurvörum og inniheldur: fitu samtals a.m.k. 25% (kakósmjör og mjólkurfita);
kakóþurrefni samtals a.m.k. 25%; mjólkurþurrefni samtals a.m.k. 14%, fitusnauð kakóþurrefni samtals a.m.k. 2,5%; mjólkurfitu samtals a.m.k. 3,5%. |
Mjólkurvara
er hver sú matvara sem unnin er úr mjólk eða fellur til við mjólkurvinnslu. Í mjólkurvöru geta auk efna mjólkurinnar verið önnur hráefni til viðbótar, aukefni og bragðefni. Hráefni þessi og aukefni mega ekki fara yfir 25% af heildarmagni vörunnar. |
Mysa
sjá ostamysa og skyrmysa |
Mysuostar
eru gerðir úr ostamysu með því að seyða úr henni mikinn hluta vatnsins. Í mysuna má bæta öðrum mjólkurvörum til stöðlunar fitu, próteins og heildarþurrefnis. Í mysing og rjómamysing má nota jurtaolíu. Auk þess má bæta í mysuosta öðrum hráefnum, aukefnum og bragðefnum. |
|
Mysuostar skiptast í fjóra flokka: |
|
a. |
Mysuosta með minna en 20% fitu í þurrefni. |
|
b. |
Rjómamysuosta með meira en 20% fitu í þurrefni. |
|
c. |
Mysing með minna en 20% fitu í þurrefni. |
|
d. |
Rjómamysing með meira en 20% fitu í þurrefni. | |
 |
Náttúruvörur
eru vörur sem innihalda eða eru unnar úr örverum, plöntu- eða dýrahlutum og sem auglýstar eru eða kynntar þannig að þær fullnægi tilteknum hollustuþörfum manna. Náttúruvörur eru ýmist einar sér eða blandaðar öðrum efnum, þar á meðal bætiefnum. |
Neysluvatn
vatn í upphaflegu ástandi eða eftir meðhöndlun, án tillits til uppruna þess og hvort sem það kemur úr dreifikerfi, tönkum, flöskum eða öðrum ílátum og ætlað er til neyslu, eða matargerðar. Einnig allt vatn sem notað er í matvælafyrirtækjum, nema unnt sé að sýna fram á að gæði þess vatns sem notað er hafi ekki áhrif á heilnæmi framleiðslunnar.
-sjá nánar |
Nýfæði
(novel foods) eru matvæli eða innihaldsefni matvæla sem framleidd eru með nýjum eða nýstárlegum vinnsluaðferðum og matvæli sem ekki eru hefðbundin neysluvara í Evrópu.
Erfðabreytt matvæli hafa verið fyrirferðamesti flokkur nýfæðis.
-sjá nánar |
Nýmjólk
er gerilsneydd mjólk.
|
 |
Ofnæmi
Fæðuofnæmi eru viðbrögð líkamans við ákveðnum fæðutegundum eða efnum í fæðu þar sem ónæmiskerfi líkamans kemur við sögu. Þá geta sum efni í fæðu valdið óþoli eða óþægindum án þess að það tengist starfsemi ónæmiskerfisins. |
Okratoxín A
er sveppaeitur sem myndast getur í fjölmörgum tegundum myglusveppa af ættkvíslunum Aspergillus og Penicillium, sem geta vaxið í matvælum við ákveðnar aðstæður. |
Opinbert eftirlit
er eftirlit á vegum stjórnvalda í þeim tilgangi að tryggja að framfylgt sé ákvæðum laga og reglna um matvæli og stuðla að fræðslu og upplýsingamiðlun. |
Orkudrykkir
er heiti notað yfir drykki sem neytt er til að fá einhvers konar örvandi áhrif. Oftast innihalda þeir koffín eða efni sem hafa sambærilega virkni, en stundum einnig ginseng eða extrökt úr öðrum plöntum.
-sjá nánar |
Ostamysa
er mysa sem fellur til við ostagerð. |
 |
Óþol
Fæðuóþol líkist ofnæmi að því leyti að einkennin eru svipuð. Hins vegar kemur ónæmiskerfið sjaldnar við sögu þegar um óþol er að ræða. Orsakir fæðuóþols eru í flestum tilvikum óþekktar. Til að fá vísbendingu um fæðuóþol er þeirri aðferð beitt að útiloka fyrst þá fæðutegund, sem talin er valda óþolinu, og bæta henni síðan við aftur til að sjá hvort einkennin koma fram að nýju. |
 |
PCB - PolyChlorinated Biphenyl
PCB telst til svokallaðra þrávirkra efna, en þau brotna
mjög hægt niður í náttúrunni og safnast því upp í fæðukeðjunni. Efnið er
fituleysanlegt og safnast í fitu land- og sjávardýra. PCB er aðallega að finna í dýraafurðum ýmiskonar, s.s.
kjöti, eggjum, mjólk og eldisfiski. PCB finnst einnig í
ýmsum feitum fiskafurðum en mesta magnið er að finna í sjávarspendýrum
og stórum ránfiskum s.s. túnfiski og sverðfiski. Efnið var notað í stórum stíl í iðnaði hefur borist þaðan út í lífríkið. Af PCB efnum eru díoxínlík PCB efni hættulegust með ýmis konar eituráhrif og áhrif á
efnaskipti líkamans. Sum eru þekktir krabbameinsvaldar en auk þess eru
þekkt áhrif á móðurlíf, áhrif á þroska, áhrif á æxlunarfæri (skert
sæðismyndun og vansköpun) og mótstöðuafl gegn sjúkdómum.
-sjá nánar
|
Prótein (v. næringargildismerkingar)
er próteininnihald, reiknað út með formúlunni:
prótein = köfnunarefni greint með Kjeldahl-aðferðinni x 6,25.
Prótein er mikilvægur hluti allra lífvera. Þau eru samsett úr ca 20 amínósýrum, og er tæplega helmingur þeirra lífsnauðsynlegur, því líkaminn myndar þær ekki sjálfur. Líkaminn brýtur sífellt niður prótein og þarf því að fá ný prótein í fæðunni. RDS af próteinum fyrir 70 kg mann er 56 grömm. |
|
Pökkunardagur
er sá dagur þegar vörunni er pakkað í þær umbúðir sem henni er dreift í. |
 |
Ráðleggingar um mataræði
eru ábendingar um heilsusamlegt mataræði þar sem tekið er mið af nýjustu rannsóknum í næringarfræði, heilsufari þjóðarinnar og framleiðsluháttum. Ráðleggingarnar eru mótaðar af Manneldisráði Íslands en Lýðheilsustöð gefur þær út. Ráðleggingunum er ætlað að stuðla að æskilegri þróun í mataræði þjóðarinnar og efla heilbrigði. Þær miðast við þarfir alls þorra heilbrigðs fólks frá tveggja ára aldri og taka því ekki til sjúklinga, vannærðra einstaklinga eða ungra barna.
|
Rakaefni (aukefnaflokkur)
sporna við áhrifum lofts með lágt rakastig og koma í veg fyrir þurrkun matvæla eða hvata vatnsleysingu duftkenndra matvæla. |
RDS
Ráðlagðir dagskammtar (RDS) eru það magn nauðsynlegra næringarefna sem talið er fullnægja þörfum alls þorra fólks. Þarfir fólks fyrir næringarefni eru mjög breytilegar og því geta RDS gildin ekki sagt til um einstaklingsbundnar þarfir. Manneldisráð setur ráðlagða dagskammta næringarefna. |
Rjómaís
skal innihalda minnst 10% af mjólkurfitu og yfir 32% af þurrefni. |
Rjómi
er unninn úr mjólk og er mjólkurfitumagn rjómans haft mismunandi eftir því til hvers hann er ætlaður, en minnst 9%.
Í kaffirjóma er 9%-16% af mjólkurfitu en í þeytirjóma minnst 36%. |
Rotvarnarefni (aukefnaflokkur)
lengja geymsluþol matvæla með því að verja þau gegn skemmdum af völdum örvera. |
 |
Salmonella
Salmonella er hópur þarmasýkla sem geta vaxið bæði við loftfirrðar og loftháðar aðstæður. Hún er hitanæm og drepst við 70°C, kjörhitastig hennar er 7,0 og kjörhitasstig er 37°C. Bakterían getur lifað af þurrkun og vaxið í matvælum með allt að 8% saltinnihald.
-sjá nánar
|
Sauðamjólk
er fengin við mjaltir á ám. |
|
Sérfæði
eru matvæli sem vegna tiltekinnar samsetningar eða framleiðsluaðferðar eru ætluð einstaklingum sem hafa sérstakar næringarfræðilegar þarfir. Það skal vera auðkennanlegt frá öðrum matvælum og uppfylla tiltekin næringarfræðileg skilyrði.
-sjá nánar |
Sellulósafilma
Sellulósafilma er þynna úr efni sem fengin er úr hreinsuðum sellulósa úr viði eða baðmull. Til þess að fullnægja tæknilegum kröfum má bæta viðeigandi efnum annað hvort í efnismassann eða á yfirborðið. Heimilt er að húða sellulósafilmu á annarri eða báðum hliðum.
-sjá nánar
|
|
Síðasti neysludagur
merkir lok þess tímabils sem varan heldur gæðum sínum. Ekki er heimilt að dreifa vörunni eftir dagsetningu síðasta neysludags. |
Skammtur (v. næringargildismerkingar)
er tilgreint magn fæðunnar, t.d. innihald í einni umbúðareiningu eða áætlað magn sem ætla má að neytt sé í einni máltíð. |
Skoðunarstofa
er lögaðili eða fyrirtæki í eigu einstaklings sem hlotið hefur faggildingu til að annast reglulegt eftirlit með innra eftirliti matvælafyrirtækja. |
Skyr
er framleitt úr gerilsneyddri og/eða endurunninni undanrennu sem hituð hefur verið upp í minnst 72-78°C í 15-20 sek. Undanrennan er sýrð með skyrþétti og jafnvel hleypt með ostahleypi. Mysan er skilin frá. Skyrhlaupið má hita í allt að 68°C í 15-20 sek. þannig að mestur hluti skyrbaktería lifi af hitunina (gerilskert skyr). Skyr skal innihalda minnst 16% af mjólkurþurrefni. |
Skyrmysa
er mysa sem fellur til við skyrgerð. Í henni skal vera minnst 1% af mjólkursýru. |
Smjör
er unnið úr gerilsneyddum rjóma. Í smjöri skal vera minnst 80% og mest 90% af mjólkurfitu. Fitusnautt mjólkurþurrefni má ekki fara yfir 2% og vatnsinnihald ekki yfir 16%. Í smjör má bæta matarsalti, aukefnum og bragðefnum. |
Sólanín
Sólanín er
náttúrulegt eiturefni sem getur myndast í vissum plöntum, t.d. kartöflum og gegnir hlutverki
varnarefna, þ.e. getur varið kartöfluna fyrir ákveðnum sjúkdómum og aukið
þannig mótstöðu hennar. Mikið hnjask og sólarljós stuðlar að
myndun efnisins í kartöflum. Sólarljós veldur því að kartaflan tekur á sig grænan lit og skal ávallt forðast að borða grænar kartöflur. Þegar neysla sólaníns er töluvert yfir hámarksgildi geta komið fram eitrunareinkenni á borð við meltingartruflanir (uppköst,
niðurgangur og slæmir kviðverkir) og röskun á taugakerfi (dofi,
sinnuleysi, uppnám, þróttleysi og depurð og meðvitundarleysi).
-sjá nánar
|
Steinefni
eru ólífræn efni sem eru manninum lífsnauðsynleg, í litlu magni. |
|
Stóreldhús
eru veitingahús, sjúkrahús, mötuneyti og önnur sambærileg starfsemi. |
Suðusúkkulaði
er framleitt er úr kakóvörum og sykri og inniheldur a.m.k. 35% kakóþurrefni að heildarmagni, þar með talið a.m.k. 18% kakósmjör og a.m.k. 14% fitusnautt kakóþurrefni. |
Súrmjólk
er unnin úr nýmjólk, léttmjólk, undanrennu eða endurunninni mjólk. Mjólkin er sýrð með mjólkursýrubakteríum af tegundunum Lactococcus lactis/cremoris, Lactococcus lactis subsp. Diacetyllactis og Leuconostoc citrovorum. |
Sveppaeitur - mycotoxins
Til eru nokkur hundruð tegundir
sveppaeiturefna (mycotoxins) en tvö þeirra eru algeng vandamál í
matvælum og eru það eiturefnin aflatoxín og okratoxín A. Erfitt getur
reynst að koma í veg fyrir myndun eiturefnanna í kornvörum og öðrum
vörum þegar hagstæð skilyrði eru í umhverfinu eins og hátt hita- og
rakastig. Margir
myglusveppir framleiða eiturefni í matvælum sem þola hitun og jafnvel
suðu.
-sjá nánar
|
Svínainflúensa
Svínainflúensa er bráður öndunarfærasjúkdómur í svínum af völdum inflúensuveirum af stofni A sem getur einnig smitað mannfólkið.
-sjá nánar |
Sykur (v. næringargildismerkingar)
er ein- og tvísykrur sem fyrirfinnast í matvælum, að undanskildum pólýólum. |
Sýrður rjómi
er rjómi sem sýrður hefur verið á sama hátt og súrmjólk. |
Sýrur (aukefnaflokkur)
eru notaðar til að breyta sýrustigi matvæla og/eða til að gefa matvælum súrt bragð. |
Sýrustillar (aukefnaflokkur)
breyta eða stýra sýrustigi matvæla. |
Sætuefni (aukefnaflokkur)
eru notuð til að gefa matvælum sætt bragð og sem borðsætuefni. |
 |
Tengiefni (aukefnaflokkur)
mynda komplexa með málmjónum. |
Transfitusýrur
eru ein gerð harðrar fitu í matvælum sem myndast ýmist frá náttúrunnar hendi
eða við vinnslu/meðhöndlun á matvælum en
mikil neysla á þeirri gerð fitu er þekkt fyrir að auka líkur á hjarta-
og æðasjúkdómum.
-sjá
nánar
|
Trefjar (v. næringargildismerkingar)
eru hópur efna (aðallega kolvetna) sem eiga það sameiginlegt að efnahvatar mannslíkamans vinna ekki á þeim. Magn trefja skal ákvarðað samkvæmt ráðleggingum fæðudeildar Rannsóknastofnunar landbúnaðarins. |
 |
Umbreytt sterkjusambönd (aukefnaflokkur)
myndast við efnafræðilega meðhöndlun ætrar sterkju, sem í sumum tilvikum hefur undirgengist eðlisbreytingu, lífhvatameðhöndlun eða verið bleikt eða þynnt með sýru eða vasa. |
|
Umbúðir (úr merkingarreglugerð)
eru neytendaumbúðir eða þær umbúðir sem vöru er pakkað í til dreifingar til stóreldhúsa. Þær umlykja vöruna að einhverju eða öllu leyti þannig að notkun hennar er háð því að umbúðir séu rofnar.
-sjá nánar |
Umfangsaukar (aukefnaflokkur)
auka rúmmál matvæla án þess að hafa afgerandi áhrif á orkuinnihald þeirra. |
Undanrenna
er sá hluti mjólkurinnar sem eftir verður þegar rjóminn hefur verið skilinn frá henni. Í undanrennu skal vera mest 0,2% af mjólkurfitu. |
 |
Varnarefnaleifar
eru leifar af varnarefnum og umbrots-, niðurbrots- eða myndefnum þeirra.
-sjá nánar |
Varnarefni
eru efni sem notuð eru m.a. gegn illgresi, sveppum og meindýrum við framleiðslu eða geymslu matvæla.
-sjá nánar |
Vatnsból
náttúruleg uppspretta eða mannvirki, þar sem vatn er tekið. |
Vatnsveita
fyrirtæki og mannvirki þess sem veitir vatni frá vatnsbóli til vatnsinntaksloka notenda. |
Vatnsverndarsvæði
afmarkað svæði á vatnasviði vatnsbóla þar sem vatnsvernd hefur verið komið á. |
Vatnsverndun
ákvörðun um varðveislu vatnsgæða og viðhald þeirra, svo og aðgerðir sem hindra spillingu vatns. |
Vítamín
eru lífræn efni sem líkami okkar getur ekki verið án. Yfirleitt er talað um að vítamínin séu 13 talsins og eru þau ýmist vatnsleysanleg (B og C vítamín) eða fituleysanleg (A, D, E og K vítamín). |
Vottun
er aðferð sem felst í því að aðili sem er viðurkenndur sem óháður málsaðili að því er varðar viðkomandi viðfangsefni staðfesti skriflega að vara, ferli eða þjónusta uppfylli tilgreindar kröfur. |
 |
Yfirborðsvatn
vatn af yfirborði jarðar, sem nota má til neyslu ef það uppfyllir ákveðnar gæðakröfur.
-sjá nánar |
 |
Ýruefni (aukefnaflokkur)
gera mögulegt að framleiða stöðuga og einsleita blöndu óblandanlegra efnisþátta, s.s. fitu og vatns í matvælum. |
 |
Þráavarnarefni (aukefnaflokkur)
lengja geymsluþol matvæla með því að verja þau gegn skemmdum vegna oxunar, s.s. þránunar fitu og litarbreytinga. |
Þykkingarefni (aukefnaflokkur)
auka seigju matvæla.
|
Þörungaeitur
Stærsti
áhættuþátturinn við neyslu kræklings og annars skelfisks er
þörungaeitur, en af þeim þúsundum tegunda svifþörunga sem þekktir eru í
sjó geta nokkrar tegundir valdið eitrun í skelfiski sem er hættuleg
neytendum. Eitraðir þörungar sem valda ASP, PSP og DSP-eitrun hafa
fundist við Ísland. Einkenni ASP-eitrunar eru ógleði, niðurgangur og
minnisleysi. PSP eitrun veldur truflun á taugaboðum, doða í andliti og
útlimum og getur valdið lömun og/eða öndunarerfiðleikum. Ógleði,
uppköst, þrautir í kviðarholi og niðurgangur koma fram við DSP-eitrun.
Ef grunur er um eitrun eftir neyslu á skelfiski ætti strax að leita
læknis.
-sjá nánar
|
|
 |
Ölkelduvatn (skv. ölkelduvatnsreglugerð)
er vatn sem á upptök sín neðanjarðar og kemur úr einni eða fleiri náttúrulegum uppsprettum eða borholum. Þetta vatn er frábrugðið öðru neysluvatni einkum að því leyti að upprunalegt ástand þess og eðli hefur varðveist sökum þess að vatnið á upptök sín neðanjarðar og er varið fyrir mengun. (Ölkelduvatn = mineral water)
-sjá nánar |